Cumhurbaşkanlığı Kararnameleri İle Cumhurbaşkanı Kararları Arasındaki Farklar Nelerdir? 1 Kasım 2018
Cumhurbaşkanı’nın 12.08.2018 tarihinde vermiş olduğu 85 Sayılı “Türk Parası Kıymetini Koruma Hakkında 32 Sayılı Kararda Değişiklik Yapılmasına Dair Karar[1]”, ile tekrar gündeme gelen Cumhurbaşkanı kararları, Cumhurbaşkanı Kararnameleri ile karıştırılmakta ve toplumda aynı kavramlar olduğu algısı bulunmaktadır. Oysaki, Cumhurbaşkanı kararları ile Parlamenter sistemden Başkanlık sistemine geçilmesi ile birlikte Türk hukuk sisteminde yer bulan Cumhurbaşkanlığı kararnameleri hukuki nitelik bakımından birbirinden bütünüyle farklı ve dolayısıyla farklı denetim mekanizmalarına tabi iki kavramdır.
Anayasa değişikliği ile gündemimize giren Cumhurbaşkanlığı kararnamesi kavramı, Anayasa m. 104/17hükmü uyarınca:
“Cumhurbaşkanı, yürütme yetkisine ilişkin konularda Cumhurbaşkanlığı kararnamesi çıkarabilir. Anayasanın ikinci kısmının birinci ve ikinci bölümlerinde yer alan temel haklar, kişi hakları ve ödevleriyle dördüncü bölümde yer alan siyasi haklar ve ödevler Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle düzenlenemez. Anayasada münhasıran kanunla düzenlenmesi öngörülen konularda Cumhurbaşkanlığı kararnamesi çıkarılamaz. Kanunda açıkça düzenlenen konularda Cumhurbaşkanlığı kararnamesi çıkarılamaz. Cumhurbaşkanlığı kararnamesi ile kanunlarda farklı hükümler bulunması halinde, kanun hükümleri uygulanır. Türkiye Büyük Millet Meclisinin aynı konuda kanun çıkarması durumunda, Cumhurbaşkanlığı kararnamesi hükümsüz hale gelir.”
şeklinde tanımlanmıştır.
Buna göre,
- Cumhurbaşkanı’nın Cumhurbaşkanlığı kararnamesi çıkarabilme yetkisi yürütme yetkisine ilişkin konular ile sınırlandırılmıştır.
- Cumhurbaşkanlığı kararnameleri ile Anayasa’nın ikinci kısmının üçüncü bölümünde yer alan sosyal ve ekonomik haklar ve ödevler dışındaki temel hak ve özgürlükler düzenlenemez.
- Anayasa’da münhasıran kanunla düzenlenmesi öngörülen konular ile kanunda açıkça düzenlenen konularda Cumhurbaşkanlığı kararnamesi çıkarılamaz.
- Türkiye Büyük Millet Meclisi’ce aynı konuda kanun çıkarması durumunda, Cumhurbaşkanlığı kararnamesi hükümsüz hale gelir.
- Cumhurbaşkanlığı kararnamesi ile kanun hükümleri arasında farklılık bulunması halinde, kanun hükümleri uygulanır.
Cumhurbaşkanlığı kararnamesine ilişkin genel bir tanıma yer veren söz konusu hükmün yanı sıra, aynı hususta özel düzenlemeler barındıran anayasal düzenlemelere aşağıda yer alan örnekler verilebilir:
-Anayasa m. 104/9; (Cumhurbaşkanı), “Üst kademe kamu yöneticilerini atar, görevlerine son verir ve bunların atanmalarına ilişkin usul ve esasları Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle düzenler.”
-Anayasa m. 106/son; “Bakanlıkların kurulması, kaldırılması, görevleri ve yetkileri, teşkilat yapısı ile merkez ve taşra teşkilatlarının kurulması Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle düzenlenir.”
-Anayasa m. 108/son; “Devlet Denetleme Kurulunun işleyişi, üyelerinin görev süresi ve diğer özlük işleri, Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle düzenlenir.”
-Anayasa m. 118/6; Milli Güvenlik Kurulu Genel Sekreterliğinin teşkilatı ve görevleri Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle düzenlenir.”
-Anayasa m.123/3; “Kamu tüzelkişiliği, kanunla veya Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle kurulur.”
-Anayasa m. 124/1; “Cumhurbaşkanı, bakanlıklar ve kamu tüzelkişileri, kendi görev alanlarını ilgilendiren kanunların ve Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin uygulanmasını sağlamak üzere ve bunlara aykırı olmamak şartıyla, yönetmelikler çıkarabilirler.”
Yukarıda yer alan anayasal düzenlemelerden anlaşılacağı üzere, Cumhurbaşkanlığı kararnameleri, kanunlarla çelişmemek ve yürütme yetkisine ilişkin olmak üzere Cumhurbaşkanı tarafından çıkarılan düzenlemelerdir. Cumhurbaşkanı, Anayasa’da belirtilen sınırlamalara uymak kaydıyla dilediği her konuda kararname çıkartabilmektedir. Bununla birlikte kanun koyucunun, kanun hükümleri ile Cumhurbaşkanı kararnameleri arasında çelişki bulunması halinde kanun hükümlerinin uygulanacağı şeklindeki düzenlemesi ile Cumhurbaşkanı kararnamelerini normlar hiyerarşisinde kanun hükümlerinin altına yerleştirdiğini önemle vurgulamak gerekir.
Başkanlık sistemi ile hukuk sistemimizde yer bulan Cumhurbaşkanlığı kararnameleri ile Parlamenter sistemde yer alan ve yapılan değişiklikler ile hukuk sistemimizden çıkarılan düzenlemeler arasında bir karşılaştırma yapmak gerekirse, normlar hiyerarşisi bakımından kararnamelerin “olağan dönemde çıkarılan” kanun hükmünde kararnamelerden daha alt seviyede, Cumhurbaşkanı kararından ise daha üst bir seviyede olduğunu söylemek mümkündür.
Cumhurbaşkanı kararları ise, , Cumhurbaşkanı’na kanunlarla verilmiş olan ve seçme ve atama dahil her tür yetkinin kullanılmasına dair yetkilerin somut olayda kullanılmasını ifade eder. Bu yetkilere örnek olarak; kamulaştırma kararı, tespit kararı, ithalatta tarife kontenjanı uygulanması hakkında karar ve ileri saat uygulamasına devam edilmesi ile ilgili karar verilebilir. Bugüne kadar alınmış toplam 80 Cumhurbaşkanı Kararı mevcuttur. Cumhurbaşkanı kararı idari işlem niteliğini haizdir.
Cumhurbaşkanlığı kararnameleri ile Cumhurbaşkanı kararları arasındaki hukuki nitelik bakımından farklılık, söz konusu iki düzenlemenin denetimi hususunda da farklı düzenlemelere yer verilmesini gerektirmiştir. Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin Anayasa’ya şekil ve esas bakımlarından uygunluğu Anayasa Mahkemesi tarafından denetlenir. Cumhurbaşkanlığı kararnameleri iptal davasına konu olabilecekleri gibi itiraz yoluyla da Anayasa’ya aykırılıkları ileri sürülebilir. İtiraz yolu hariç, Anayasa Mahkemesi’nin bu konuda vereceği olası iptal kararları, idari yargıdaki iptal kararlarından farklı biçimde, prensip olarak geriye yürümeyecektir[2]. İtiraz yolunda ise, reddedilen başvurular için on yıl içinde tekrar başvurulamama kuralı bulunmamaktadır.
Buna karşılık, Cumhurbaşkanı kararlarının yargısal denetimi ise idari işlem niteliğini haiz olmaları dolayısıyla ilk derece mahkemesi olarak Danıştay tarafından yapılmaktadır. Anayasa’nın 151’inci maddesi uyarınca kararın Resmi Gazete’de yayımlanmasından itibaren 60 gün içinde Anayasa’nın 125’inci maddesi kapsamında idarenin her türlü eylem ve işlemlerine karşı yargı yolu açık olduğundan iptal davası açılabilecektir.
Özetle; Cumhurbaşkanlığı kararnameleri, Cumhurbaşkanı’nın asli düzenleme yetkisini kullanmak suretiyle ve bir kanuna dayalı olarak çıkarılma zorunluluğu olmaksızın, Anayasa’da tanınan sınırlar çerçevesinde olmak ve kanunlara aykırı olmamak kaydıyla yürütmeye ilişkin konularda çıkarılan Anayasa Mahkemesi denetimine tabi düzenlemeler şeklinde tanımlanabilir. Buna karşın, Cumhurbaşkanı kararlarının ise Cumhurbaşkanı’nın kanunlar ile kendisine tanınan yetkiler çerçevesinde aldığı, düzenleyici veya bireysel işlem niteliğine haiz ve Danıştay denetimine tabi kararlar olduğu söylenebilir. Önceki anayasal düzen içerisinde Bakanlar Kurulu Kararlarının yerini alan Cumhurbaşkanı kararları, bir kanuna dayanmak zorundadır.
