TELİF HAKLARI HUKUKUNDA SOSYAL MEDYANIN ETKİSİ VE UYGULANABİLECEK YAPTIRIMLAR 21 Eylül 2020

1. Telif Hakkı Nedir?

Telif hakkı, kişinin her türlü fikri emeği ile meydana getirdiği ürünler üzerinde hukuken sağlanan hakları ifade etmektedir. Türk hukukunda telif hakları, Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu (“FSEK”)  ile koruma altına alınmıştır.  FSEK hükümlerinin amacı ilim ve edebiyat, musiki, güzel sanatlar veya sinema eserlerini meydana getiren eser sahipleri ile bu eserler üzerindeki manevi ve mali hakları belirlemek, korumak, bu ürünlerden yararlanma şartlarını düzenlemek, öngörülen esas ve usullere aykırı yararlanma halinde yaptırımları tespit etmektir.

FSEK hükümlerine göre eserin; sahibinin hususiyetini taşıması gerekmektedir. Bu anlamda eserin fikri çabasının belirlenebilir ve bu çabanın genelin üzerinde bir çaba olması; eserin orijinal olması yani kopya olmaması önem taşımaktadır. Devamla fikri ürünün, FSEK’de öngörülen eser çeşitlerinden birine dâhil olması; ilim ve edebiyat, musiki, güzel sanatlar veya sinema eseri ana başlıklarından birinin içinde bulunması şarttır. Bundan başka, fikri eser; üçüncü kişilerin algılayabileceği ve tasarrufa elverişli biçimde olmalıdır.  Bahsi geçen niteliklere sahip her eser FSEK’de düzenlenen haklar ile koruma altına alınmıştır. Bu haklar mali ve manevi haklar olarak karşımıza çıkmaktadır. Manevi haklar; eser sahibinin eser üzerinde kişiliği ile doğrudan bağlantılı olan ve eser üzerindeki kontrolünü devam ettirmesini sağlayan haklardır. Mali haklar ise eser sahibinin eserinden ekonomik fayda elde etmesini sağlayan haklar olarak ifade edilmektedir.

2. Sosyal Medyanın Telif Hakkına Etkisi

Günümüzde gelişen teknolojiyle beraber sosyal medya; kullanıcıların tüketici olmaktan çıkarak kendilerine ya da başkalarına ait düşünceleri, fikri ya da sanatsal ürünleri paylaşabilmelerine olanak sağlamıştır. Bu bağlamda sosyal medya, kullanıcıların yaratıcı, yayımcı, dağıtımcı ve FSEK’de belirtilen eser şartlarını taşıdığı takdirde bir eser sahibi olmasına imkan vermektedir. Sosyal medyanın telif haklarına etkisi ilk olarak; sosyal medya sitelerinin kendilerinin telif hakkı korumasından yararlanıp yararlanmadığı; yararlanıyor ise eser olma şartlarını taşıyıp taşımadıkları konusunda ortaya çıkmıştır. Ayrıca sosyal medya içerisindeki kullanıcıların paylaşımları bakımından eser sahipliği niteliklerinin olup olmadığı önem teşkil etmektedir. Zira FSEK uyarınca eser sahiplerine çeşitli korumalar sağlanmakta ve eserin paylaşımı dolayısıyla hukuki ve cezai sorumluluklar gündeme gelebilmektedir.  

Sosyal medyada telif hakları hukukunu doğrudan ilgilendiren kullanıcı eylemleri;

• Kullanıcıların kendi yarattıkları ve kendi hususiyetlerini taşıyan fikri ürünleri sosyal medyada paylaşması
• Kullanıcıların başka bir kişinin eserinden yararlanarak kendi eserlerini yaratıp, paylaşması
• Kullanıcının başka bir kişinin eserini doğrudan paylaşması

biçiminde karşımıza çıkabilmektedir.

Sosyal medyada kullanıcıların yukarıda bahsi geçen eylemleri, FSEK çerçevesinde incelendiğinde hak ihlallerine yol açabilmektedir. Sosyal medyada paylaşılan çoğu içerik FSEK hükümlerine göre işleme eser niteliğindedir. Bu bakımından işleme eser, diğer bir eserden istifade suretiyle vücuda getirilip de bu esere nispetle müstakil olmayan ve işleyenin hususiyetini taşıyan fikir ve sanat mahsulleri olarak tanımlanmaktadır. FSEK hükümleri doğrultusunda işleme eserin hukuka uygun bir şekilde paylaşılması için eser sahibinden işleme hakkı kapsamında izin alınması gerekmektedir. Böylece kullanıcılar tarafından paylaşılan eserin çoğaltılması, umuma arz edilmesi ve üzerinde değişiklik yapılıyor ise işleme eser yaratılması eser sahibinin izni bulunmadığı takdirde telif hakkını ihlal niteliğindedir. Zira bu eylemler eser sahibinin mali haklarının kapsamı içindedir ve bu eylemlerin yapılmasına izin verme hakkı münhasıran eser sahibine aittir. Eser sahibinden FSEK kurallarına uygun olarak izin alınmadığı takdirde herhangi bir eserin veya eserin bir parçasının çoğaltılması, işlenmesi ve umuma iletilmesi, diğer bir deyişle paylaşılması telif hakları ihlaline neden olacaktır.

Kullanıcıların bir başkasının paylaştığı eser niteliğini haiz olan bir içeriği sosyal medyada yayması FSEK’e göre hem çoğaltma hem de umuma arz olduğundan kullanıcının bu türden eylemleri gerçekleştirebilmek için bu yönde yazılı bir izninin olması gerektiği görülmektedir. Bir eser sosyal medya üzerinde paylaşılırken bu esere ait kaynağın ya da eser sahibinin isminin belirtilmesi bu paylaşımı tek başına hukuka uygun hale getirmemektedir. Hak ihlali yaratmaması açısından paylaşan kişinin eser sahibinin yazılı iznini almış olması gerekmektedir. Dolayısıyla şart koşulan bu yazılılık nedeniyle FSEK hükümleri kolay uygulanabilir nitelikte olmamakta ve sosyal medyanın dinamiğine uyum sağlayamamaktadır.

3. Telif Hakkının İhlal Edilmesi Sonucunda Uygulanabilecek Yaptırımlar

Telif hakkına sahip bir eserin izinsiz çoğaltılması, değiştirilmesi, dağıtılması, umuma sunulması; başkasına ait olan eserin kendi eseriymiş gibi adlandırması; eser ve eserin telifine ilişkin eksik, yanıltıcı ya da aldatıcı bilgi verilmesi; eserin izinsiz iletilmesi, kiralanması satılması, gösterimi gibi eylemler telif hakkının ihlali sonucunu doğurmaktadır.

Eser sahibinin mali ve manevi haklarının ihlal edilmesi halinde FSEK eser sahibine tazminat hakkı öngörmektedir. FSEK madde 70’e göre eser sahibi, manevi haklarının ihlal edilmesi halinde, uğradığı manevi zarara karşılık manevi tazminat ödenmesi için dava açabilecektir. Eğer eser sahibi açısından maddi bir zarar söz konusu ise, haksız fiil hükümlerine ilişkin düzenlemeler kapsamında, maddi tazminat davası da açılabilecektir. Eser sahibinin mali haklarının ihlal edilmesi halinde, hak sahibi, haksız fiil hükümleri uyarınca uğramış olduğu zararı ve mahrum kaldığı kârın tazmin edilmesini talep edebilir (FSEK m.70/2). Bu tazminat bakımından eser sahibinin ayrıca manevi zarar talep etmesi de kanunen mümkündür. Diğer taraftan, hakları ihlal edilen eser sahibi, maddi ve manevi tazminat taleplerinden bağımsız olarak ve zararının olup olmadığına bakılmaksızın, ihlal fiili sebebiyle temin edilen kârın kendisine verilmesini isteme hakkına da sahiptir (FSEK m.70/3).

Bundan başka, FSEK madde 68 uyarınca; eser hakkı sahibi, eserlerin izinsiz çoğaltılması, yayılması veya bir şekilde umuma iletilmesi halinde, ihlalde bulunanlardan, hak sahibi ile söz konusu hakların kullanımına ilişkin bir sözleşme yapılması halinde ödeyecekleri bedelin en fazla üç kat fazlasını da talep etme hakkına sahiptir. Bu talep açısından hak ihlalinde bulunanın kusurlu olması şartının aranmaması önem arz etmektedir.

FSEK kapsamında hak ihlalinde bulunanın hukuki sorumluluğunun yanı sıra cezai sorumluluğu da düzenlenmiştir. Bu doğrultuda FSEK madde 71’de hak sahibinin hangi eylemler bakımından ceza davası açabileceği ile bu eylemlerin cezaları belirlenmiştir.