BLOCKCHAIN KAVRAMI VE AKILLI SÖZLEŞME NEDİR? HUKUKİ ETKİLERİ NELERDİR? 23 Eylül 2020

1. BLOCKCHAIN KAVRAMI

Son yıllarda hızla gelişen ve her alanda etkisini göstermeye başlayan dijital dönüşüm, hukuksal alanda da birçok yeniliğin habercisi olmuştur. Bu noktada, dijital dönüşüm süreçlerinde blockchain teknolojisinin ve bununla bağlantılı olarak akıllı sözleşmelerin yeri ayrı bir önem arz etmektedir.

Blockchain, güvenlik açıklarına karşı korumalı ve kolayca erişilebilen bir ağ üzerinde şifrelenen verilerin yönetimini sağlayan dağınık veri tabanıdır. Merkezi kuruluşu tamamen ortadan kaldıran blockchain sisteminde Google, Facebook gibi verileri toplayan merkezi bir otorite ortadan kalkmakta, ağa katılan herkes birbiriyle bağlantı kurmakta ve işlemlerin geçerliliği de herkes tarafından tasdik edilebilmektedir. Bu bağlamda en önemli ayırım, blockchain ağının kamuya açık olup olmadığına dairdir. Katılımın serbest olduğu, bir diğer ifade ile herkese açık olan blockchain ağlarının en bilinen örneği ‘bitcoin kripto para birimi’dir. Bunun yanında katılım şartlarının bir kişi ya da müessese tarafından belirlendiği ve katılım için belirli şartların aranabildiği özel ya da kamuya kapalı blockchain ağları da mevcuttur. Nüfus, tapu gibi kamu hizmetlerinin blockchain ağı üzerinden gerçekleştirilmesi, bu tür blockchain ağlarına örnek olarak gösterilebilecektir.

Blokchain sisteminin ana özellikleri şu şekilde özetlenebilir:

• Değiştirilemeyen Veri Sistemi: Blockchain teknolojisi şifrelenmiş halde verileri kayıt altına alan ve şifrelenmiş bütün bilgilerin sisteme dâhil olan herkesle paylaşıldığı bir sicil niteliği taşımaktadır. Bu sicilde yapılan işlemler, bloklar halinde kaydedilmekte, bu bloklar birbirleriyle bağlantılı hale getirilmekte ve her yeni işlemin onaylanabilmesi için önceki işlemlere dair bilgilerin değiştirilmemiş halde aynen muhafaza edilmiş olması şartı aranmaktadır.
• Dağıtık Yapıya Sahip Olması: Blockchain ağında dağıtık veri mevcut olmakla birlikte veriler, merkezi bir yerde kayıt altına alınmamakta ve işlenmemekte, bilakis bütün katılımcılara dağıtılmaktadır.
• Yapılan İşlemlerin Şeffaflığı:  Blockchain teknolojisinde kayıtların geçmişi herkes tarafından takip edilebilmektedir.
• İşlem Güvenilirliği: Blockchain teknolojisi, aracı kurumları ortadan kaldıran, her katılımcıya eşit imkânlar sunan ve manipüle edilmesi neredeyse imkânsız bir teknoloji olarak değerlendirilmektedir.

2. AKILLI SÖZLEŞMELER

Akıllı sözleşmeler, ilk kez 1993 yılında Nick Szabo tarafından “bir sözleşmenin şartlarını yerine getiren, bilgisayarla işletilen bir işlem protokolü” olarak tanımlamıştır. Blockchain teknolojisinin ortaya çıkmasıyla beraber, blockchain sisteminin akıllı sözleşmeleri desteklemeye yönelik ideal bir teknoloji olduğu anlaşılmış ve akıllı sözleşmelerin gelişimi hızlanmıştır. Bu sözleşmeler, güvenilir bir ortamda merkezi denetim olmadan klasik sözleşmelerin yerini alabileceklerini vadetmektedir.

Buna göre, blockchain zinciri dağıtık bir veri bankası olarak düşünülürse, akıllı sözleşmeler de bu verilerle işlem yapabilen uygulamalar olarak ifade edilebilir. Hukuki anlamdaki sözleşmelerle doğrudan bağlantılı olmasalar da akıllı sözleşme adı verilen bu programlar, sözleşmeye dâhil olan hesapların üzerinde, önceden anlaştıkları işlemleri uygulayacak program komutlarından oluşurlar. Akıllı sözleşmeler blok zincirindeki hesapların adresleri gibi bir adrese sahiptirler ve bir kere blok zincirine dâhil edildikten sonra değiştirilmeleri mümkün değildir. Sözleşmenin şartları sağlandığında blok zincirine dâhil makinalar tarafından otomatik olarak işleme sokulacak komutlar içerdiklerinden, süreç otomasyonunda oynayabilecekleri rol çok büyüktür.

Bir örnekle açıklanacak olursa; akıllı kilit ile çalışan bir aracın kiralanması ile ilgili komutları içeren bir akıllı sözleşme örneğinde sözleşmenin tarafları, aracı kiralamak isteyen kişinin hesabı ile akıllı kilidin sahibi olan hesaptır. Sözleşme üzerinde anlaşıldığında kira ücreti, aracı kiralamak isteyen kişinin hesabından sözleşmeye aktarılır ve akıllı kilit açık hale getirilir. Sözleşme süresi dolduğunda sözleşmeye daha önce aktarılmış olan miktar akıllı kilidin sahibi olan hesaba aktarılır ve kilit kapalı hale getirilir.

3. BLOCKCHAIN TEKNOLOJİSİ VE AKILLI SÖZLEŞMELERİN HUKUKİ ETKİLERİ

• Akıllı Sözleşmelerin Uygulamasında Ortaya Çıkabilecek Bazı Sorunlar

Akıllı sözleşmeleri yapıları gereği geleneksel hukuki sözleşmelerle eş anlamlı kullanmak ve yorumlamak her koşulda mümkün değildir. Gerçek sözleşmelerde taraflar isterlerse sözleşmeden geri çekilmek üzere anlaşabilir veya sözleşmenin gereğini yerine getirmez ve sonrasında mahkemede kendini savunma şansı bulabilir. Fakat akıllı sözleşmeleri değiştirmek veya uygulamaya konmalarını engellemek mümkün değildir. Bu nedenle akıllı sözleşmeleri şu an için rutin ve kısa zaman dilimlerini etkileyen uygulama alanlarında kullanmak daha güvenli olabilir.

Akıllı sözleşmeler banka, noter ve benzeri üçüncü tarafları aradan çıkarmaktadır, dolayısıyla maliyet, hız ve güvenlik bakımından önemli avantajlar sağlamaktadır. Ancak, akıllı sözleşmelerde bütün işlemler bilgisayar sistemleri tarafından elektronik olarak yürütüldüğünden iletişim sorunları, yazılım hataları (bugs), virüs, ağ saldırıları gibi durumlarda sistemin tamamen ya da kısmen çalışmaz hale gelmesi mümkün olabilir.

Bunların yanı sıra, geleneksel sözleşmelerde ölçülebilir olmayan hükümler ve koşullar sıklıkla yer alabilmektedir. Bu kapsamda geleneksel sözleşmelerin bilgisayar sistemleri tarafından temsil edilebilmesi ve çalıştırılabilmesi için akıllı sözleşmelere göre modellenmesi ve kodlamasının gerçekleştirilmesi gerekecektir.

• Akıllı Sözleşmelerin Uygulamada Fayda Sağlayabileceği Alanlar

Akıllı sözleşmelerin kullanımı durumunda faydalı olabileceği alanlardan bazıları şunlardır:

• Tedarik Zinciri Uygulamaları: Bu uygulamalarda akıllı sözleşmelerin kullanılması durumunda şeffaflık ve güvenliğin yanında bir otomatizasyon sağlanabilmesi de mümkün olacaktır.
• Nesnelerin İnterneti: Hâlihazırda blockchain tabanlı akıllı ev, akıllı şehir ve akıllı taşımacılık gibi araştırma konularında çalışmalar yapılmaktadır. Bu alanda akıllı sözleşmelerin kullanımı durumunda IoT teknolojileri daha etkili, daha özerk ve daha otomatik çalışır hale gelebilecektir.
• Sağlık Uygulamaları: Blockchain teknolojisi, hasta mahremiyeti, bilgilerin dağıtık yapıda saklanması ve kişisel verilerin korunması noktalarında faydalı olmaktadır.
• Sigorta Uygulamaları: Geleneksel sigorta çözümlerinde belirsizlikler ve uzun sonuç alma süreleri bulunmaktadır. Süreçlerdeki belirsizlikleri ortadan kaldırarak akıllı sözleşmelerin entegrasyonu sağlanırsa üçüncü bir taraf müdahalesi olmadan çok hızlı ve şeffaf sonuçlar elde edilebilir.
• Finans Uygulamaları: Akıllı sözleşmeler yapısı gereği çek, kredi, kiralama gibi birçok finansal alanda kullanılabilir.
• Gayrimenkul Uygulamaları: Geleneksel gayrimenkul sistemleri zaman alıcı ve riskli süreçler içermektedir. Ayrıca yasal zorunluluklar gereği kâğıt israfı ve ıslak imza gibi zorunluluklar da bulunmaktadır. Akıllı sözleşmeler sayesinde üçüncü taraf bir kurum aracılığına ihtiyaç duymadan alım satım yapılabilir ve yapılan işlemler şeffaf olarak dijital defterlerde saklanabilir.
• Telif Hakkı Uygulamaları: Telif hakkı içeren ürünler farklı oranlarda ödeme şartları gerektirebilmektedir. Bu tür uygulamalarda akıllı sözleşmelerin kullanılması faydalı olabilir.