ANONİM ŞİRKETLERDE PAY HACZİNİN KAPSAMI VE ETKİSİ 20 Mayıs 2020
Anonim şirketlerde pay sahibine malvarlığına ve yönetme bağlı birtakım haklar tanıyan paylar, pay sahibinin üçüncü kişilere olan borçları dolayısıyla pay haczine konu edilebilmektedir. Haciz, haczedilen mal üzerinde, borçlunun tasarruf yetkisinin alacaklı lehine kısıtlanması sonucunu doğurur. Ancak, kural olarak, alacaklıya haczedilen malın veya hakkın semerelerinden yararlanma hakkı vermez. Benzer şekilde, anonim şirket paylarının haczinde de, pay sahibinin birtakım hakları üzerinde alacaklı lehine kısıtlamalar söz konusu olacaktır. Bu kapsamda, anonim şirketlerdeki payların haczinin söz konusu olduğu durumlarda, haczin kapsamına hangi hakların girdiği ise önem arz etmektedir. Anonim şirket paylarının haczinde, haczin etkilerinin pay sahibine tanınan malvarlıksal ve yönetimsel haklar bakımından ayrı ayrı incelenmesi uygun olacaktır.
1. Malvarlıksal Haklar
a. Kâr Payı Hakkı
Pay sahibinin temel malvarlıksal haklarından biri olarak karşımıza çıkan kar payı hakkı, pay sahibine esas sermayedeki payları oranında kâra katılma hakkı tanımaktadır. Bununla beraber; esas sözleşmede aksine bir düzenleme bulunmuyorsa kâr payı hesaplanırken, pay sahibinin taahhüt ettiği sermaye miktarı değil ödediği sermaye miktarı dikkate alınacaktır.
Kâr payı, payın semeresi olduğundan, esas olarak pay sahibine aittir. Hissenin haczedilmesi, kendiliğinden kâr payının da haczedilmiş olduğu anlamına gelmez. Bu sebeple uygulamada, çıplak payın haczinde, şirket hissesinin haczedildiğine dair İİK m. 94 gereği şirkete gönderilecek yazıda, hissenin yanında kâr payının da haczedildiği bildirilmelidir. Bunun için alacaklının icra müdürlüğünden, sadece hissenin değil ayrıca kâr payının da haczine karar verilmesi talebinde bulunması gerekmektedir.
b. Tasfiye Payı Hakkı
Tasfiye payı, şirketin tasfiyesi şartına bağlı olan ve kullanımı ilgi kanunlar ile esas sözleşmede şartlara bağlanmış bir haktır. Hakkın doğumu için Türk Ticaret Kanunu m. 543 uyarınca şirketin tasfiye edilmesi ile ilgili prosedürün işletilmesi gerekir.
Burada önemle belirtmek gerekir ki, anonim şirket faaliyetine devam ettiği sürece tasfiye payı hakkı kullanılamayacaktır. Şirketin tasfiyesi halinde ise, tasfiye payı, şirketin tasfiye sürecinin tamamlanmasıyla pay sahiplerine verilecek şirketin kalan tutarından, “esas sözleşmede aksine bir hüküm yoksa pay sahibinin sermaye payı için şirkete yaptığı ödemelerle orantılı olarak” dağıtılan paydır. Bu kapsamda, şirketin tasfiyesi halinde tasfiye payının bir anlamda payın yerini aldığı söylenebilir. Dolayısıyla, pay üzerinde tesis edilen haczin de kendiliğinden tasfiye payı üzerinde de devam edeceğini söylemek mümkündür.
c. Bedelsiz (Gratis) Pay Edinme Hakkı
Bedelsiz pay edinme hakkının, bir kök hak olarak nitelendirilmesi sebebiyle paydan ayrı bir ekonomik varlık olarak değerlendirilebilmesi mümkün değildir. Bu sebeple, haczedilen hisseye ait bedelsiz pay edinme hakkı da kendiliğinden haczedilmiş olacaktır.
2. Yönetimsel Haklar
Genel kurula katılma hakkı; şarta bağlanamayan, engellenemeyen, sınırlanamayan bir hak niteliğindedir. Hakkın kullanımı bakımından malik ve üzerinde intifa hakkı bulunan paylarda intifa hakkı sahibi yetkilidir. Oy hakkının payı haczeden alacaklıya değil pay sahibine ait olduğu değerlendirildiği takdirde, genel kurula katılma hakkının da pay sahibine ait olduğu sonucuna varılmaktadır. Bunun yanında; bilgi alma hakkı TTK m. 392 uyarınca açıkça pay sahibine tanındığından ötürü, payı haczettiren alacaklının şirketten bilgi alma talebinde bulunmasının şirket bakımından bağlayıcılığı bulunmadığı değerlendirilmektedir.
