1. Franchise Sözleşmelerinin Milletlerarası Özel Hukuktaki Yeri Nedir?

5718 sayılı Milletlerarası Özel Hukuk Kanunu ("MÖHUK") madde 1 uyarınca, taraflar arasında kurulan özel hukuk ilişkisi yabancılık unsuru barındırıyorsa bu kanunun kapsamına girmektedir. Franchise sözleşmeleri genellikle tarafların işyerlerinin farklı ülkelerde bulunması nedeniyle yabancılık unsuru barındırmaktadır. Ayrıca sözleşmenin ifa yeri ve sözleşmenin konusunun bulunduğu yer, sözleşmenin yapıldığı yer veya tarafların vatandaşlıkları nedeniyle de yabancılık unsuru bulundurabileceğinden MÖHUK kapsamına girebilecektir. Gerçekten de Franchise sözleşmeleri yabancı yatırımcılar tarafından açılmak istedikleri pazara sahip ülkelere ulaşmak için tercih edilen bir yöntemdir (1).

2. Franchise Sözleşmelerine Uygulanacak Hukuk Nedir?

MÖHUK kapsamında Franchise sözleşmeleri ile ilgili özel bir düzenleme bulunmadığından sözleşmelere uygulanacak hukuk kuralı olan MÖHUK madde 24 uyarınca Franchise sözleşmesine uygulanacak hukuk tespit edilecektir. Maddi hukukta yer alan irade serbestisi ilkesine benzer olarak milletlerarası hukukta da, MÖHUK m.24/1 uyarınca uygulanacak hukukun tarafların karşılıklı olarak anlaşması ile belirlenmesi mümkündür. Taraflar hukuk seçimi yaptıkları takdirde, tarafların iradesi bir bağlama noktasıdır. Böylece taraflara verilen sözleşmenin tabi olacağı hukuku belirleme yetkisi, bir kanunlar ihtilafı kuralından doğmaktadır (2). Hukuk seçimi yapma konusunda taraflar, lex forinin kanunlar ihtilafı kurallarınca yetkilendirilmektedir (3).

MÖHUK m.24 uyarınca taraflar hukuk seçimini açık bir şekilde yapabilecekleri gibi sözleşme hükümlerinden veya halin şartlarından tereddüde yer vermeyecek biçimde anlaşılabilen hukuk seçimi de geçerli kabul edilmektedir. MÖHUK m.24/2 uyarınca taraflar, seçilen hukukun sözleşmenin tamamına veya bir kısmına uygulanacağını kararlaştırabilirler. Milletlerarası Özel Hukuk uyarınca tarafların yaptıkları hukuk seçimi seçilen hukukun maddi kurallarının uygulanması yönünde iradelerinin olduğu yönünde anlaşılmaktadır. Dolayısıyla seçilen hukukun kanunlar ihtilafı kuralları uygulanmaz. Ancak taraflar, yapılan hukuk seçiminin o devletin kanunlar ihtilafı kurallarını dışlayıp dışlamadığına da karar verebilir. MÖHUK m.2/4 uyarınca da uygulanacak hukuku seçme imkânı verilen hallerde, taraflarca aksi açıkça kararlaştırılmadıkça seçilen hukukun maddi hukuk hükümlerinin uygulanacağı düzenlenmiştir.

MÖHUK m.24/4 hükmü ise tarafların hukuk seçimi yapmadıkları durumu düzenlemiştir. İlgili hükme göre, tarafların hukuk seçimi yapmamış olmaları halinde sözleşmeden doğan ilişkiye, o sözleşmeyle en sıkı ilişkili olan hukuk uygulanır. Yani yetkili hukuk objektif metoda göre tespit edilir. Bu hukuk, karakteristik edim borçlusunun, sözleşmenin kuruluşu sırasındaki mutad meskeni hukuku, ticari veya mesleki faaliyetler gereği kurulan sözleşmelerde karakteristik edim borçlusunun işyeri, bulunmadığı takdirde yerleşim yeri hukuku, karakteristik edim borçlusunun birden çok işyeri varsa söz konusu sözleşmeyle en sıkı ilişki içinde bulunan işyeri hukuku olarak kabul edilir. Ancak halin bütün şartlarına göre sözleşmeyle daha sıkı ilişkili bir hukukun bulunması halinde sözleşme, bu hukuka tabi olur. Madde hükmünden anlaşılacağı üzere daha sıkı ilişkili hukukun belirlenebilmesi için sözleşmede yer alan karakteristik edimin belirlenmesi gerekir. Karakteristik edim, sözleşmeye kendine has özelliğini veren edim olduğundan sözleşmenin taraflarından birinin edimi para ise karakteristik edim para olmayan edimdir. Doktrinde Franchise sözleşmelerindeki karakteristik edime ilişkin görüş ayrılıkları bulunsa da ağırlıklı olarak kabul edilen görüşe göre, Franchise sözleşmesindeki hukuki ilişkide karakteristik edim, Franchise verenin edimidir (4). Zira Franchise veren hem kurduğu sistemi pazarlamakta, know-how’ını paylaşmakta hem de Franchise alanın bu sistemi kullanabilmesi için eğitim vermektedir. Dolayısıyla MÖHUK m.24/2 uyarınca hukuk seçimi yapılmadığı halde, Franchise sözleşmeleri ticari faaliyet gereği kurulan bir sözleşme olduğundan uygulanacak hukuk Franchise verenin işyerinin bulunduğu ülke hukukudur. Ancak son cümleye göre de yine de sözleşmeyle daha sıkı ilişkili bir hukukun bulunması halinde sözleşme bu hukuka tabi olacaktır.

Kaynakça

1. Erdem, E. (2020). Milletlerarası Ticaret Hukuku. İstanbul: On İki Levha Yayınevi.
2. Tekinalp, G., & Uyanık Çavuşoğlu, A. (2011). Milletlerarası Özel Hukuk Bağlama Kuralları . Vedat .
3. Gökyayla, C. D. (2013). Milletlerarası Özel Hukukta Tek Satıcılık Sözleşmeleri . Vedat.
4. Şanlı, C., Esen, E., & Ataman-Figenmeşe, İ. (2015). Milletlerarası Özel Hukuk. Beta.

Nomer, E. (2017). Devletler Hususi Hukuku. Beta.

Demirkol, B. (2011). Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun'un 24.Maddesi Çerçevesinde Sözleşmeye Uygulanacak Hukuk.